Το ζήτημα της συμμετοχής των ενηλίκων σε εκπαιδευτικές δραστηριότητες, αλλά και των κινήτρων και εμποδίων που προωθούν ή δυσχεραίνουν αυτή τη συμμετοχή, συνιστά διεθνώς έναν βασικό τομέα της έρευνας στο πεδίο της διά βίου μάθησης. Στη χώρα μας, κυρίως από τα τέλη της δεκαετίας του 1990 και μετά, καταγράφονται τα σχετικά ποσοστά συμμετοχής και σε ορισμένες περιπτώσεις διερευνώνται τα κίνητρα και τα εμπόδια, στις περισσότερες των περιπτώσεων από εθνικές και ευρωπαϊκές υπηρεσίες (όπως λ.χ. την ΕΣΥΕ ή την Eurostat). Η έρευνα που παρουσιάζεται στη συνέχεια είναι η πρώτη στον ελληνικό χώρο όπου μελετώνται με ποσοτική και ποιοτική προσέγγιση τα ποσοστά συμμετοχής, τα κίνητρα και τα εμπόδια. Ο πληθυσμός της έρευνας είναι οι μισθωτοί του ιδιωτικού τομέα, οι άνεργοι, οι ιδιοκτήτες μικρών επιχειρήσεων και οι αυτοαπασχολούμενοι με ηλικία άνω των 18 ετών. Η διεξαγωγή αυτής της έρευνας, η οποία ξεκίνησε να σχεδιάζεται το 2008, συνέπεσε με την εκδίπλωση και τη συνεχιζόμενη εκδήλωση των συνεπειών της σφοδρότερης οικονομικής και κοινωνικής κρίσης που έπληξε την ελληνική κοινωνία, τουλάχιστον από τη μεταπολίτευση και μετά. Μια κρίση, οι συνέπειες της οποίας, επηρεάζουν κυρίως τον κόσμο της εργασίας (και επομένως τους επιμέρους πληθυσμούς της έρευνας) θέτοντας σε διακινδύνευση βασικές κατακτήσεις του, αλλά και το βιοτικό του επίπεδο. Πράγματι θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι η διεξαγωγή μιας τέτοιας έρευνας σε συνθήκες δημοσιονομικής ασφυξίας, περιστολής των εργασιακών δικαιωμάτων, αναστολής της λειτουργίας χιλιάδων μικρών επιχειρήσεων και μείωσης των εισοδημάτων, ίσως και 10 ΙΝΕ ΓΣΕΕ / ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ να φαντάζει περιττή πολυτέλεια. Ωστόσο θεωρούμε αναγκαίο να σημειώσουμε ότι η ανάπτυξη (εντός ή εκτός εισαγωγικών, ανάπτυξη με βάση μόνο τους μακροοικονομικούς δείκτες ή ανάπτυξη προς όφελος του κόσμου της εργασίας) δεν μπορεί να είναι ούτε εφικτή αλλά κυρίως ούτε βιώσιμη, αν δεν βασίζεται σε κατάλληλα εκπαιδευμένο ανθρώπινο δυναμικό, αλλά και σε πολίτες με θετικές προδιαθέσεις έναντι της μάθησης και της εκπαίδευσης, πολίτες εκπαιδευμένους που να είναι σε θέση να καθορίζουν τις εξελίξεις. Στη συγκυρία που περιγράψαμε είναι μάλλον αναμενόμενο να έχει δεχτεί πλήγματα και το πεδίο της εκπαίδευσης ενηλίκων, άλλωστε διεθνώς η εκπαίδευση ενηλίκων παρουσιάζει μεγαλύτερη ευαισθησία ως σύστημα στις γενικότερες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες έναντι των άλλων εκπαιδευτικών συστημάτων. Η μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος των πολιτών, η οικονομική δυσπραγία των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων, εκπαιδευτικές δράσεις που ακυρώθηκαν ή μετατέθηκαν χρονικά, φορείς εκπαίδευσης ενηλίκων που η δραστηριότητά τους μειώθηκε δραματικά, επιτελικοί φορείς του δημόσιου τομέα με μακρόχρονη προσφορά που συρρικνώθηκαν ή καταργήθηκαν, συνιστούν ένα εξαιρετικά δυσχερές πλαίσιο για την ανάπτυξη της εκπαίδευσης ενηλίκων και της διά βίου μάθησης. Ωστόσο θεωρούμε ότι είναι σημαντικό η κοινωνική έρευνα, κατά μείζονα λόγο σε δύσκολους καιρούς, να στρέφει το ενδιαφέρον της όχι μόνο σε αυτό που συμβαίνει αλλά και σε αυτό που κυοφορείται, ώστε να αξιοποιούνται οι θεωρητικές προσεγγίσεις και τα ερευνητικά ευρήματα προκειμένου να σχεδιαστούν κατά αποτελεσματικότερο τρόπο οι επιδιωκόμενες δράσεις. Ως επιστημονικός υπεύθυνος της έρευνας, θα ήθελα να ευχαριστήσω όσες και όσους συνέβαλαν στην πραγματοποίηση αυτού του εγχειρήματος. Ιδιαίτερα θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Χρήστο Γούλα, Διευθυντή Διά Βίου Εκπαίδευσης και Κατάρτισης του ΙΝΕ ΓΣΕΕ και τον Παρασκευά Λιντζέρη Εκτελεστικό Διευθυντή του ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ για τις γόνιμες για εμένα συζητήσεις που κάναμε από το σχεδιασμό έως και την ολοκλήρωση ΚΙΝΗΤΡΑ ΚΑΙ ΕΜΠΟΔΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΣΤΗ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ 11 της έρευνας και τις πάντοτε χρήσιμες παρατηρήσεις τους σε όλα τα στάδια διεξαγωγής της. Ευχαριστίες οφείλονται στον Θωμά Γεράκη και τα στελέχη της MARC, για τη συνεισφορά τους στη διεξαγωγή του ποσοτικού μέρους της έρευνας. Σημαντική ήταν η συνεισφορά των στελεχών των Ινστιτούτων που διεξήγαγαν τις συνεντεύξεις και συγκεκριμένα της Έλλης Πετρίδη και του Μιχάλη Τζάμαλη από το ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ, της Θάλειας Γραβά και της Νατάσσας Μπέτζιου από το ΙΝΕ ΓΣΕΕ, όπως επίσης και της Ρένας Βαρβιτσιώτη κατά τα πρώτα στάδια της έρευνας. Τέλος, πολλές ευχαριστίες οφείλονται στην Αρετή Σπαγαδώρου για τη γλωσσική επιμέλεια του κειμένου. Τα ερευνητικά ινστιτούτα της ΓΣΕΕ και της ΓΣΕΒΕΕ, εδώ και αρκετά χρόνια έχουν σημαντική συνεισφορά όχι μόνον στην υλοποίηση εκπαιδευτικών δράσεων, αλλά και στο σχεδιασμό και τη διεξαγωγή μελετών και ερευνών στους τομείς της απασχόλησης και της διά βίου μάθησης, έχοντας αναδειχθεί σε καθοριστικούς παράγοντες του δημόσιου διαλόγου στα παραπάνω ζητήματα. Αναλαμβάνοντας την αυτονόητη άλλωστε ευθύνη για ενδεχόμενες μεθοδολογικές και ερμηνευτικές αστοχίες της έρευνας, ελπίζω τα αποτελέσματα και οι προτάσεις που διατυπώνονται εδώ να συνεισφέρουν στο δημόσιο διάλογο για το ρόλο και της ανάπτυξη της διά βίου μάθησης στις παρούσες συνθήκες.